पहिले महायुद्ध – विषय प्रवेश (लेखांक 3) – दिवे मालवू लागले …

पहिले महायुद्ध

लेखक - आदित्य कोरडे

१८५२ साली ‘नेपोलियन तिसरा’ हा पुन्हा फ्रान्सच्या गादीवर आला आणि त्याने सत्ता काबीज करून दुसरे फ्रेंच साम्राज्य स्थापन केले. फ्रान्स आता पुन्हा एकदा प्रजासत्ताक न राहता राजेशाही बनला होता. याचे प्रत्यंतर युरोपला १ वर्षातच, आले जेव्हा फ्रान्सने रशियाविरुद्ध क्रिमियन युद्धात सक्रीय सहभाग घेतला. तर आता साम्राज्यवादी फ्रान्स हा पुन्हा एकदा नेपोलीयनप्रमाणे आपला शत्रू म्हणून आपल्या उरावर बसला आहे आणि त्याच्यापासूनच आपल्या अस्तित्वाला खरा धोका आहे, हे दक्षिणेकडच्या जर्मन राज्यांवर ठासवण्याकरता फ्रान्सकडून काही आगळीक होणे जरुरीचे होते. नाहीतर फ्रान्सपेक्षा बिस्मार्कच्या म्हणजेच प्रशियाच्याच खऱ्या हेतूचे पितळ उघडे पडले असते. त्यामुळे बिस्मार्क योग्य अशी संधी शोधतच होता जी त्याला लवकरच मिळाली.

गेल्या भागात आपण बिस्मार्कचा जर्मनीत उदय (म्हणजे तेव्हाचा प्रशिया) आणि त्याचे जर्मन एकीकरणाच्या दृष्टीने सुरु असलेले प्रयत्न इथपर्यंत आलो होतो. जर्मन एकीकरणासाठी त्याने एकूण ३ युद्धे छेडली. त्यातली दोन आपण पाहिली आता शेवटचे आणि निर्णायक युद्ध फ्रान्सशीच होणार होते कारण जर्मन एकीकरणाला सगळ्यात जास्त विरोध फ्रान्साचाच होता; जरी तो उघड नसला तरीही.

फ्रँको-प्रशियन युद्ध १८७०-७१ :

फ्रँको - प्रशियन युद्ध (१८७०-७१)
(नकाशा) फ्रँको - प्रशियन युद्ध (१८७०-७१)

१८७० साली स्पेनची राणी इझाबेलाला अंतर्गत बंडाळीमुळे गादीवरून पायउतार व्हावे लागले आणि स्पेनची गादी रिकामी झाली होती. प्रशियाचा राजा विल्हेल्मचा पुतण्या प्रिन्स लिओपोल्ड याला स्पेनचा राजा होण्याची शिफारस केली गेली. बिस्मार्काचा याला पाठींबा होता इतकेच नव्हे तर त्यानेच त्याचे लागेबांधे वापरून लिओपोल्डचे नाव पुढे करवले होते. स्वत: लिओपोल्ड आणि त्याचा काका सम्राट विल्हेल्म यांची लिओपोल्ड याने स्पेनचा राजा व्हावे अशी फारशी इच्छा नव्हती. फ्रान्स नाराज झाले असते हे तर झालेच पण, गेली १०० एक वर्षे स्पेनमध्ये सतत कुरबुरी, बंडाळ्या, उठाव चालूच होते आणि असली सुळावरची पोळी खाण्यात त्यांना काही स्वारस्य नव्हते. बिस्मार्कने मोठ्या मिनतवाऱ्या करून त्यांचे मन वळवले. कारण लिओपोल्ड स्पेनचा राजा झाल्यावर फ्रान्सच्या पश्चिमेला प्रशियाला अनुकूल असणारे एक राज्य तयार होणार होते. अखेर १९ जुन १८७० रोजी लिओपोल्ड तयार झाला आणि तशी तार (सांकेतिक भाषेतली) त्यानी स्पेनला केली की ‘राज्यग्रहण करण्याच्या ठरवला उपस्थित राहायला तो २९ जूनला येत आहे.’ पण इथे एका छोट्याश्या घटनेने बिस्मार्कच्या सगळ्या योजनेवर पाणी पडले. झाले असे की सांकेतिक भाषेतली तार भाषांतरीत करणारा जो कुणी होता त्याने २९ जून ऐवजी चुकून ९ जुलै केले. त्यामुळे स्पेनमधील मंत्री मंडळाची सभा त्यानी तोपर्यंत तहकूब केली आणि इकडे लिओपोल्ड २९ जूनला पोहोचला तेव्हा सगळा गोंधळ उडाला आणि ती बातमी साहजिकच फुटली. तो राजा होईपर्यंत ही बातमी गुप्त विशेषत: फ्रान्स पासून लपून राहणे गरजेचे होते, पण आता सगळेच बिंग फुटले आणि फ्रान्स मध्ये खळबळ उडाली. त्यांनी यावर तीव्र नापसंती दाखवली आणि भांडण नको म्हणून राजा विल्हेल्मने त्यांचे म्हणणे मान्य करत लिओपोल्डला असलेला आपला पाठींबा काढून घेतला. लिओपोल्डने देखील लगोलग आपली उमेदवारी मागे घेतली आणि तसे स्पेन आणि फ्रान्सला कळवले. हा खरेतर फ्रान्सचा राजनैतिक विजय होता (आणि बिस्मार्कच्या मनसुब्यांचा पराभव) पण तेवढ्यावर समाधान मानायला ते तयार नव्हते. त्यामुळे या प्रकरणाची चर्चा करण्यासाठी फ्रान्सने पाठवलेला राजदूत काउंट बेनेडेटी याने चक्क राजा विल्हेल्मकडे त्याने प्रिन्स लिओपोल्डला दिलेला पाठींबा काढून घेण्याचे आणि पुढे भविष्यात देखिल स्पेनच्या मामल्यात दखल देणार नाही असे लिखित आश्वासन मागितले.

खरेतर यातली पहिली गोष्ट आधीच झालेली होती आणि असा काही विषय परत येणे शक्य नव्हते. (लोकांना राजा व्हायची ऑफर काही रोज रोज मिळत असते.) एक राजदूताने राजाकडे अशा प्रकारे लिखित आश्वासन मागणे अपमानजनक होते आणि राजा विल्हेल्मने त्याची दुसरी मागणी साफ धुडकावली. जे काही घडले ते सांगणारी तार सम्राट विल्हेल्मने शिष्टाचार म्हणून बिस्मार्काकडे पाठवली. बिस्मार्क अशा एका संधीची वाटच पाहत होता त्याने त्या तारेतले काही शब्द असे काही फिरवले की त्यातून फ्रेंचांचा उद्दामपणा तर अधोरेखित झालाच पण प्रशिया अशा कुठल्याही दबावाला बळी पडणार नसुन आता उलट स्पेनच्या मामल्यात नक्कीच हस्तक्षेप करणार आहे असा देखावा तयार झाला. इतिहासात ही तार किंवा टेलिग्राम ‘एम्स टेलिग्राम’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. (ही भेट झाली तेव्हा राजा विल्हेल्म एम्स राजवाडा, ऱ्हाईनलंड इथे होता म्हणून हा एम्स टेलिग्राम, तारीख होती २३ जुलै १८७०). आता फ्रान्सचे पित्त याने खवळले आणि त्याने ही म्हणजे प्रशियाची आपल्याला दोन बाजुने घेरण्याची एक चाल आहे असा ग्रह करून घेऊन प्रशियाविरुद्ध युद्ध पुकारले. बिस्मार्कची हीच इच्छा होती. या एका गोष्टीमुळे त्याने एकाच दगडात किती पक्षी मारले पहा. यामुळे प्रथम आगळीक करणारा फ्रान्सच आहे हे सिद्ध झाले. फ्रान्स आपल्याला शांतपणे जगू देणार नाही याची दक्षिण जर्मन राज्यांना खात्री पटली. नुकतेच हरल्यामुळे नाराज असलेल्या पण जर्मनच असलेल्या ऑस्ट्रियाला फ्रान्सच्या उद्दामपणामुळे गप्प बसावे लागले. आपली तार पाहून फ्रान्स असा आततायी पणा करणार याची पूर्ण कल्पना असल्याने युद्धाच्या पूर्ण तयारीत असलेला प्रशिया आता अगदी शड्डू ठोकून युद्धात उतरला. तार प्रकरण अचानक उद्भवल्यामुळे फ्रेंच सैन्याची तशी लगोलग युद्धाला जायची तयारी नव्हती. त्यामुळे युद्ध पुकारल्यावर पूर्ण तयारीत असलेल्या प्रशियाने फ्रान्सची अगदी धुळदाण उडवली. वैझेन्बार्ग, ग्रेवेलोट,मार्त्झ नदीजवळ, अशा ठिकाणी लढाया झाल्या. मुख्य लढाई सेदान येथे झाली. त्यात मात्र फ्रान्सचा पूर्ण पराभव झाला. चक्क राजा नेपोलीयनच कैद झाला आणि त्याला सत्ताभ्रष्ट व्हावे लागले. तीन वर्षानी तो निर्वासित म्हणून इंग्लंड मध्ये मरण पावला. प्रशियन सैन्य तिथे थांबले नाही. झाले असे की स्वत: राजा नेपोलियन कैद झाल्याने फ्रान्समध्ये गोंधळ निर्माण झाला आणि फ्रान्समध्ये तात्पुरते हंगामी सरकार स्थापन केले गेले. त्यानी लगोलग प्रशियाशी बोलणी करायला हवी होती पण नक्की किती नुकसान झालेले आहे, सध्या आपल्या राखीव सैन्याची अवस्था काय आहे याबाबत गोंधळ असल्याने त्यांच्यातच एकमत होत नव्हते. इकडे मोल्टके काही शांत बसला नव्हता. त्याच्या अधिपत्याखालील प्रशियन सैन्याची आगेकूच चालूच होती. त्यानी चक्क फ्रेच राजधानीलाच वेढा घातला आणि तो चांगला १३० दिवस चालला. ५ दशकांपूर्वी अख्ख्या युरोपला धूळ चरणाऱ्या फ्रान्सची केवढी मानहानी! आणि ती पण अजून पुरते राष्ट्रदेखील न झालेल्या जर्मन-प्रशियाकडून. सगळा युरोप बोटे तोंडात घालून पाहतच राहिला. आता प्रशियाच्या सामर्थ्यापुढे बोलायची कुणाची टाप नव्हती. अखेर २४ जानेवारी १८७१ रोजी फ्रँन्कफुर्ट येथे तह झाला आणि सर्व जर्मन राज्यांचा प्रशियात विलय होऊन जर्मनी हे नवे राष्ट्र उदयाला आले. त्याचा राजा होता विल्हेल्म पहिला, त्याने कैसर (सम्राट) ही पदवी धारण केली. पराजित फ्रान्सने मागे बळकावलेले अल्सेस आणि लॉरेन्स हे प्रांत परत केले. शिवाय युद्धखोरीची भरपाई म्हणून ५ अब्ज रुपयांची खंडणी दिली. अशा प्रकारे मोठ्या मुत्सद्देगिरीने आणि चलाखीने बिस्मार्कने आपले उद्दिष्ट पूर्ण करून दाखवले. पण याबरोबरच स्वत:च्या सामर्थ्याबद्दल भरमसाट गर्व आणि युद्ध करून आपल्याला हवे ते पदरात पडून घेता येईल हा आंधळा विश्वास जर्मन जनतेच्या मनात निर्माण झाला.

बिस्मार्क जितका धोरणी आणि काळाची पावले ओळखणारा होता तितके मुत्सद्दीपण पुढील पिढीतल्या कुणात असणार नव्हते. अगदी ५०-५५ वर्षापूर्वी ज्यांना आपण मांडलिक केले होते त्यांनी आपला लाजिरवाणा पराभव केलाच, पण अल्सेस आणि लॉरेन्स प्रांत हाताचे गेल्याने, आणि चक्क राजधानी पॅरीसला ५ महिने वेढा पडल्याने झालेला अपमान फ्रेंचांच्या जिव्हारी लागला. (खरेतर सेदान आणि वेर्डून इथे पराभव झाल्यावर बिस्मार्कने थांबायला हवे होते पण पुढे त्याने जे केले त्यामुळे फ्रान्स जर्मनीचे कायमचे वैरी बनले आणि हे वैर पुढचे जवळपास ७५ वर्षे आणि दोन महायुद्धे, दोघानाही पुरले.) या एका युद्धाने युरोपचा भूगोलच नाही तर सत्ता समतोल पार बदलून गेला. पहिल्या महायुद्धाचे बीज इथे पडले. आता सर्वनाश, संहाराकडे वाटचाल सुरु झाली. या युद्धात जर्मनीचा सेनापती होता हेल्मुट फॉन मोल्टके. पहिल्या महायुद्धात भाग घेतलेल्या जर्मन सेनापती हेल्मुट फॉन मोल्टकेचा काका.

एकीकृत जर्मनीचे स्वप्न पूर्ण झाल्यावर मात्र बिस्मार्कने कोणतेही विस्तारवादी धोरण आखले नाही. नव्यानेच अस्तित्वात आलेल्या जर्मनीची भरभराट, प्रगती साधण्यासाठी त्याला स्थैर्य आणि शांती हवी होती. देशातल्या स्वातंत्र्यप्रेमी, समाजवादी, राष्ट्रवादी अशा निरनिराळ्या गटांना शांत करण्यासाठी म्हणून का होईना, त्याने काही प्रमाणात लोकशाही आणली. १८७१ सालीच जर्मन संसद म्हणजे ‘राईश्टाग’स्थापन करून २५ वर्षे वयवरील प्रत्येक जर्मन नागरिकाला मतदानाचा अधिकार दिला. हे तेव्हाच्या इंग्लंडमध्ये ही नव्हते. आरोग्य विमा आणि कामगारांना पेन्शन यासारख्या योजना त्याने आणून जर्मन देश हे एक ‘कल्याणकारी राज्य’ आहे असे ठासवले. राजेशाही जरी पूर्ण बरखास्त केली नाही आणि पंतप्रधान किंवा त्यांच्या भाषेत चान्सेलर जरी लोकनियुक्त नसला तरी लोकांचा राज्यकारभारातला सहभाग लक्षणीयरीत्या वाढला. कायदे करणे, करप्रणाली आणि एकूण शैक्षणिक आणि आर्थिक धोरण ठरवणे अशा बाबीत लोकांना सहभागी करून घेतले गेले. औद्योगिकरणाला प्रोत्साहन आणि कल्याणकारी कामगार धोरण यामुळे लवकरच जर्मनी एक बलाढ्य औद्योगिक राष्ट्र बनले. शेतीवर अवलंबून लोकांची संख्या उद्योगधंद्यावर अवलंबून असणाऱ्या लोकांपेक्षा कमी झाली. २० लाख लोकसंख्या असलेले बर्लिन १९१२ पर्यंत ४० लाख लोखसंख्या असलेले मोठे शहर बनले. त्यावेळच्या जगात बर्लिन हे चौथ्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. एकीकरणानंतर जर्मनीच्या औद्योगिकरणाला नवे बळ मिळाले आणि जर्मनीचे सकल राष्ट्रीय उत्पन्न १० वर्षात तिपटीने वाढले. औद्योगिकरणामुळे कामगार वर्ग शहरात, औद्योगिक वसाहतीत मोठ्या प्रमाणात संघटीत झाला त्यातून कामगार हक्क चळवळी मूळ धरू लागल्या. त्या मात्र त्याने निष्ठुरपणे मोडून काढल्या. राजेशाही आणि सामंतशाही हे कालबाह्य झालेले असून शेतकरी कामगारांचे लोकसत्ताक राज्य ही आजची गरज आहे, असले विचार त्याला खपत नसत. असले विचार व्यक्त करणाऱ्या पक्षांवर त्याने बंदी आणली. नेत्याना तुरुंगात टाकले. हद्दपार केले. पण त्या पक्षाच्या अनुयायांना मतदानाचे अधिकार तर होतेच ना. त्याचे तुष्टीकरण करण्यासाठी म्हणून का होईना त्याने कामगार पेन्शन, अपघात विमा, सुट्ट्या, कामाचे साप्ताहिक तास अशा मूलभूत सुधारणा केल्या. खरेतर कल्याणकारी राज्य होण्याच्या दिशेने पडलेले एक पुरोगामी पाउल होते. पण समाजवादी चळवळींना शह देऊन जनतेत ‘उदारमतवादी राजेशाहीची’ लोकप्रियता वाढवण्याचा छुपा उद्देश त्याच्या अंगलट आला. पक्षावर बंदी आलेली असली तरी या लोकांचे मताधिकार शाबूत होते. बिस्मार्कने धर्माला देखील राज्ययंत्रणेपासून दूर ठेवले होते. ‘इतिहासाचा दाखला घेतला तर मोठ मोठ्या कटकटीना, संहाराला राज्य यंत्र आणि धर्म ह्यांची अभद्र युती कारणीभूत असते’ या मताचा तो होता. (त्यात तथ्य आहेही) त्यामुळे बिस्मार्कवर नाराज असलेले चर्चचे लोक आणि त्यांचा मोठा अनुयायी वर्ग आणि हे वर उल्लेखिलेले समाजवादी लोक ह्यांची बिस्मार्क विरोधात एक अघोषित युती झाली. १८७०-८० मध्ये राईश्तागमधले त्यांचे ६ टक्क्यांहून कमी मताधिक्य १८९० येईतो वाढून २५ टक्यांपर्यंत गेले. जो लोकनियुक्त नसून राजनियुक्त चान्सेलर होता त्याच्या सार्वत्रिक अधिकाराला यामुळे खीळ बसली. आता गेली १७ वर्षे तो जर्मनीचा चान्सेलर -पंतप्रधान होता. (आणि प्रशियाच्या पंतप्रधान पदाचा काळ जमेला धरला तर २६ वर्षे) पण त्याचा खंदा आधारस्तंभ कैसर विल्हेल्मही थकला होता. ९ मार्च १८८८ रोजी तो वारला. त्याचा मुलगा फ्रेडरिक तिसरा (पुन्हा फ्रेडरिक!) गादीवर आला, पण गादीवर यायच्या अगदी तीन दिवस आधीच त्याला घशाचा आणि फुफ्फुसांचा कर्करोग झाल्याचे निष्पन्न झाले होते. तो गादीवर आला तेव्हा त्याचे वय होते ५७ वर्षे म्हणजे काही फार नाही पण विकोपाला गेलेल्या आजारामुळे तो फक्त ९९ दिवस राज्य करू शकला. १५ जून १८८८ रोजी तो वारला. त्याचा मुलगा विल्हेल्म दुसरा गादीवर आला. कैसर विल्हेल्म दुसरा याच्या अध्यक्षतेखाली जे नवीन राईश्ताग सुरु झाले त्याचे त्यावेळी काढलेले हे चित्र मोठे सूचक आहे.

कैसर विल्हेल्म दुसरा - राज्यारोहण

चित्रात दाखवल्याप्रमाणे कैसरच्या पायाशी एकटाच उभा असलेला चान्सेलर बिस्मार्क खरोखर एकटा पडला होता. त्याला राईश्तागमध्ये बहुमत नव्हते आणि नव्या राजाचा पाठींबा नव्हता. कैसर विल्हेल्मला जुना आणि त्याच्यावर प्रभाव गाजवणारा चान्सेलर नको होता. मार्च १८९० मध्ये म्हणजे गादीवर आल्यावर दोनच वर्षात त्याने बिस्मार्काची बोळवण केली. अगदी एक दिवसाच्या नोटिसीवर त्याला हाकलले. बिस्मार्क त्यानंतर निवृत्त होऊन हाम्बुर्गजवळ आपल्या वडिलोपार्जित घरी जाऊन राहिला. पुढे तो आणखी ८ वर्षे जगला. त्याचे जर्मनीच्या पंतप्रधानपदावरून पायउतार होणे हे एका युगाचा अंत आणि आणि इतिहासाच्या प्रवाहाला एक निश्चित वळण देणारे ठरले. तसे युरोपात मानलेही गेले, इंग्लंडमधील पंच नावाच्या मासिकात २९ मार्च १८९० रोजी Dropping The Pilot या नावाने एक व्यंगचित्र प्रसिद्ध झाले. ते मोठे भविष्यदर्शक आहे. शिडात वारे भरलेले हे जर्मनीचे जहाज आता चाणाक्ष, अनुभवी पायलट (!) नसल्याने कसे आणि कुठे जाणार याविषयी अनेकांना त्यावेळी सार्थ शंका वाटली असणार.

(क्रमशः)

पहिले महायुद्ध १९१८ च्या ११ नोव्हेंबर रोजी अधिकृतरीत्या थांबले. त्या घटनेला येत्या ११ नोव्हेंबर रोजी १०० वर्ष पूर्ण होत आहेत. त्यानिमित्त ही विशेष लेखमाला.

या लेखमालेचा पहिला भाग या लिंक वर वाचा –

पहिले महायुद्ध – विषय प्रवेश (लेखांक १)

या लेखमालेतील दुसरा लेख या लिंकवर वाचा –

पहिले महायुद्ध – विषय प्रवेश (लेखांक 2) – दिवे मालवू लागले …